Fyrr á öldum var það trú manna að Hekla væri inngangur vítis.

Eldgos úr Heklu hafa oft í gegnum tíðina verið stór þeytigos og geta áhrif þeirra því verið mjög víðtæk og ekki síst á Suðurlandi. Eins og þekkt er lagðist byggð af í Þjórsárdal og Hrunamannahreppi í kjölfarstórs þeytigoss 1104. Síðan þá hefur gjóskufall oft valdið tjóni á Suðurlandi. Í mörgum
gosum eldfjallsins hefur sauðfé á Suðurlandi fallið í stórum stíl af völdum gjóskufalls eða
flúormengunar, sem oft fylgir Heklugosum. Bæir hafa lagst í eyði í sex gosum úr Heklu á
sögulegum tíma, svo vitað sé, síðast árið 1947 þegar tveir bæir á Rangárvöllum fóru í eyði.

Mannfall, annað hvort sem bein eða óbein afleiðing Heklugosa, hefur átt sér stað í að
minnsta kosti í fjórum gosum en í gosinu árið 1947 lést náttúrufræðingurinn Steinþór
Sigurðsson af völdum grjóthruns úr hraunjaðri. Sagan sýnir því að af Heklu stafar mikil
náttúruvá, þá sérstaklega á Suðurlandi. Nú á dögum fer sumarhúsabyggð stækkandi í
nágrenni Heklu, auk þess sem ferðamenn leggja leið sína til svæðisins í auknum mæli í takt
við styrkingu ferðaiðnaðarins á Íslandi. Því eru rannsóknir á þessu dularfulla og hættulega
eldfjalli mikilvægari nú en nokkru sinni fyrr.
Samhliða því að af Heklu stafi mikil ógn, hafa niðurstöður rannsókna á henni lagt mikið til
jarðfræðinnar, einkum gjóskulagafræðinnar. Reyndar varð gjóskulagafræðin til hér á landi
við rannsóknir Sigurðar Þórarinssonar á gjóskulögum eldfjallsins. Mikilvægt svið
jarðfræðinnar á því rætur sínar til rannsókna íslensks fræðimanns á gjóskulögum Heklu.
Gjóskulög eru oft notuð til þess að aldursgreina jarðmyndanir og fornleifar en til þess að
það sé hægt, þarf efnasamsetning gosefna sérstakra gosstöðva og eldgosa að vera þekkt.

Efnasamsetning Heklulaga frá Hólósentíma (síðastu 11.700 árin) er vel skilgreind, en eldri
jarðmyndanir en það hafa lítið sem ekkert verið rannsakaðar. Eldri jarðmyndanir Vatnafjalla,
sem liggja suðaustan við Heklu, hafa ekki heldur verið mikið rannsakaðar. Óvissa ríkir um
hvort Hekla og Vatnafjöllin tilheyri saman einu eldstöðvarkerfi eða séu tvö aðskilin kerfi.
Þekking á efnasamsetningu þessara myndana gæti því veitt okkur dýrmætan glugga inn í
sögu og goshegðun Heklu og Vatnafjalla, auk þess að vera áframhaldandi innlegg í
gjóskulagafræðina. Því eru rannsóknir á þessum jarðmyndunum áríðandi, ekki einungis til
þess að stuðla að öryggi íbúa og ferðamanna á Suðurlandi, heldur líka sem framlag til
jarðvísindanna.

Með þetta í huga er markmið þessa verkefnis, sem er lokaverkefni mitt til mastersgráðu frá
Háskóla Íslands, að auka þekkingu á gossögu og uppruna bergs í Heklu og Vatnafjöllum, sér
í lagi þá eldvirkni sem átti sér stað fyrir meira en 11.700 árum síðan (á Pleistósentíma).
Verkefnið snýr að því að afla ítarlegri þekkingar á aðal- og snefilefnasamsetningu þessara
eldstöðva, en hefur verið aflað fram til þessa. Aðal-og snefilefnagreiningar veita mikilvægar
upplýsingar um uppruna, þróun og virkni eldfjalla. Skilningur á virkni og þróun eldfjalla er
grundvöllur þess að hægt sé að spá fyrir um eldvirkni framtíðarinnar. Niðurstöður þessa
verkefnis munu fylla í það skarð sem er til staðar varðandi þekkingu á efnasamsetningu
elstu myndanna Heklu og Vatnafjalla. Verkefnið byggir á og er framhald af BS verkefni mínu
þar sem aðalefnasamsetningu sýna af Pleistósenaldri (>11.700 ára) úr Vatnafjöllum var lýst
og hún borin saman við Hólósenmyndanir (< 11.700 ára) frá Heklu og Kötlu. Niðurstöður
sýndu efnafræðilega skörun milli myndana Vatnafjalla og Heklu sem bendir til þess að um
eitt og sama kerfið sé að ræða. Niðurstöðurnar bentu einnig til ákveðinnar skörunar við
gosmyndanir frá Kötlu. Í MS verkefninu verður efnasamsetning myndana úr Heklu og
Vatnafjöllum könnuð enn frekar með umfangsmeiri efnagreiningum á stærra sýnasafni svo
hægt sé meðal annars að skera úr um hvort um eitt eða tvö eldstöðvakerfi sé að ræða og
þ.a.l. varpa skýrara ljósi á gossögu eldstöðvanna, samhliða því að kanna hvort hægt sé að
aðgreina gosefni úr Heklu og Vatnafjöllum frá Kötlu. Auk þessa verður gerð tilraun til að
aldursgreina þessar eldri myndanir Heklu og Vatnafjalla með Ar-Ar aldursgreiningaraðfeð
en sú aðferð er mun nákvæmari en þær sem áður hafa verið notaðar. Þannig verður ljósi
varpað á bæði goshegðun og gossögu Heklu og Vatnafjalla.