Þróun Selfoss, búsetuval, samfélagsbreytingar og framtíð Suðurlands voru til umræðu á fjölmennu málþingi sem haldið var á Hótel Selfossi þriðjudaginn 10. nóvember. Fjallað var um niðurstöður rannsókna á byggðaþróun og persónuleg reynsla heimafólks sem hefur ólíkar sögur að segja af búsetu á Selfossi.
Málþingið bar yfirskriftina Selfoss og Suðurland, hvert stefnir? og var haldið í samstarfi Háskólafélags Suðurlands, SASS og Háskóla Íslands.
Þóroddur Bjarnason, prófessor í félagsfræði við Háskóla Íslands, og Tialda Haartsen, prófessor við Háskólann í Groningen í Hollandi hafa undanfarin ár unnið að rannsóknarverkefni um byggðaþróun á Selfossi og Suðurlandi með stuðningi Byggðarannsóknasjóðs.
Hvað skýrir vöxt Selfoss?
Í erindi sínu rakti Þóroddur þróun suðvestursvæðisins og vöxt Selfoss frá upphafi 20. aldar. Hann kynnti niðurstöður kannana um uppruna íbúa, ánægju þeirra með búsetuna og ástæður þess að fólk flytur frá höfuðborgarsvæðinu til Selfoss.
Þóroddur fjallaði jafnframt um vinnusókn og þjónustusókn Sunnlendinga, hlutverk Selfoss sem þjónustumiðstöðvar Suðurlands og hvernig íbúarnir sjálfir upplifa samfélagið. Í því samhengi vakna áhugaverðar spurningar um hvort Selfoss sé að þróast sem sjálfstæður atvinnu- og þjónustukjarni eða verði í auknum mæli hluti af stærra búsetu- og atvinnusvæði höfuðborgarinnar.
Tialda Haartsen kynnti hollenska rannsókn þar sem fylgst var með ungu fólki úr dreifbýli fram til 35 ára aldurs. Rannsóknin sýndi hversu ólíkar leiðir ungt fólk fer í lífinu. Sumir flytja burt og snúa aftur, aðrir setjast að í öðrum dreifbýlissamfélögum og enn aðrir halda sterkum tengslum við heimabyggðina þótt þeir búi annars staðar.
Tialda fjallaði meðal annars um svokallaða mental stayers, fólk sem hefur flutt frá heimabyggð sinni en upplifir sig enn tengt henni og lítur að einhverju leyti á hana sem sitt heimasamfélag. Þessi tengsl geta haft áhrif á það hvort fólk ákveður síðar að snúa aftur.
Fjórar ólíkar raddir heimafólks
Sérstakur dagskrárliður var helgaður röddum heimafólks þar sem fjórir einstaklingar lýstu ólíkri reynslu sinni af búsetu á Selfossi.
Kristín Linda Jónsdóttir, sálfræðingur, flutti til Selfoss eftir rýmingu Grindavíkur. Hún sagði öryggi hafa verið eitt mikilvægasta atriðið við val á nýjum búsetustað. Þar skipti máli að meta náttúruvá, en einnig aðra öryggisþætti á borð við umferðaröryggi, glæpatíðni og aðgengi að heilbrigðisþjónustu í neyð.
Kristín Linda lagði jafnframt áherslu á mikilvægi fjölbreyttra búsetukosta, grænna svæða, útivistarmöguleika og góðrar þjónustu. Ekki síður skipti máli að samfélagið væri opið og að nýir íbúar hefðu raunveruleg tækifæri til að taka þátt í félagsstarfi, menningu og samfélagslífi. Það væri ekki nóg að flytja á nýjan stað, fólk þyrfti líka að geta orðið hluti af samfélaginu.
Rebekka Rut Leifsdóttir Söring, fulltrúi yngri kynslóðarinnar, beindi sjónum sínum meðal annars að menntunartækifærum og mikilvægi þess að ungt fólk gæti stundað nám án þess að flytja úr heimabyggð. Hún sagði það allt of algengt að ungt fólk þurfi að flytja til að sækja sér háskólamenntun, jafnvel þótt það hefði helst viljað vera áfram í heimabyggð.
Hún taldi mikil tækifæri felast í auknu framboði sveigjanlegs fjarnáms og betri nýtingu tækninnar. Þegar ungt fólk flytur burt til náms sé ekki sjálfgefið að það snúi aftur að námi loknu.
Kjartan Björnsson, rakari og rótgróinn Selfyssingur, rifjaði upp hvernig samfélagið á Selfossi hefur breyst í gegnum árin. Hann lýsti uppvaxtarárum þegar einfaldleikinn var í fyrirrúmi, börn léku sér úti, gátu valið að fara á milli heimila og gátu jafnvel fengið mjólk og kleinur. Á þeim tíma voru mæður oftar heimavinnandi en nú tíðkast og daglegt líf og samskipti í hverfunum með öðrum hætti.
Frásögn Kjartans dró fram hversu miklar samfélagsbreytingar hafa fylgt vexti Selfoss og hvernig daglegt líf íbúa hefur tekið stakkaskiptum á undanförnum áratugum.
Jóna Katrín Hilmarsdóttir, skólameistari Menntaskólans að Laugarvatni, sagði frá því hvað varð til þess að fjölskylda hennar ákvað að snúa aftur heim á Selfoss.
Árið 2015 stóð fjölskyldan frammi fyrir erfiðum tímamótum þegar í ljós kom að sonur þeirra glímdi við alvarleg veikindi og fötlun. Þau fóru þá að kanna hvar á landinu væri góð þjónusta við börn með fatlanir og ákváðu í kjölfarið að flytja aftur á Selfoss.
Frásögn Jónu Katrínar undirstrikaði hversu miklu aðgengi að sérhæfðri þjónustu getur ráðið um búsetuval fjölskyldna og hversu mikilvægt er að samfélög geti mætt ólíkum þörfum íbúanna.
Hvert stefnir Selfoss og Suðurland?
Í lok málþingsins fóru fram pallborðsumræður með Braga Bjarnasyni, bæjarstjóra Árborgar, Huldu Kristjánsdóttur, sveitarstjóra Flóahrepps, og Antoni Kára Halldórssyni, sveitarstjóra Rangárþings eystra og formanni stjórnar SASS.
Umræðurnar snerust um framtíð byggðarinnar, tækifæri og áskoranir sem fylgja vexti Selfoss og mikilvægi þess að uppbygging atvinnulífs, þjónustu og innviða haldist í hendur. Einnig var horft til tengsla Selfoss við nærliggjandi byggðir og þess hvernig styrkja megi samfélög og búsetuskilyrði á Suðurlandi öllu.
Málþingið sýndi vel að byggðaþróun snýst um mun meira en fjölgun íbúa og uppbyggingu húsnæðis. Að baki búsetuvali fólks liggja fjölbreyttar ástæður, allt frá atvinnu- og menntatækifærum til öryggis, fjölskylduaðstæðna, lífsgæða og félagslegra tengsla.
Rannsóknir á þessum þáttum eru mikilvægt innlegg í umræðu um framtíð Selfoss og Suðurlands, enda geta þær nýst sveitarfélögum, atvinnulífi og öðrum aðilum við stefnumótun og ákvarðanir um áframhaldandi uppbyggingu.

